Χάος

Σε αντίθεση με τη νεότερη σημασία της λέξης ως αταξίας ή σύγχυσης, στην αρχαϊκή ελληνική γλώσσα το Χάος (από το «χαίνω» / «χάσκω») σημαίνει το χάσμα, το άνοιγμα και τον κενό χώρο. Στον στίχο 116 της Θεογονίας, ο Ησίοδος τοποθετεί το Χάος στην αφετηρία της γένεσης του κόσμου: προτού υπάρξει στερεό έδαφος ή ουράνιος θόλος, ανοίχτηκε το σκοτεινό αυτό διάστημα μέσα στο οποίο πήραν θέση η Γαία, ο Τάρταρος και ο Έρως.

Από το Χάος γεννήθηκαν χωρίς ερωτική ένωση δύο σκοτεινές δυνάμεις: το Έρεβος (το βαθύ υποχθόνιο σκότος) και η μελανόπτερη Νύχτα. Στη συνέχεια, από το σμίξιμο του Ερέβους και της Νύχτας γεννήθηκαν ο Αιθήρ και η Ημέρα, φέρνοντας το πρώτο φως. Αργότερα στη Θεογονία (στ. 700 και 814), κατά την περιγραφή της Τιτανομαχίας και των ορίων του Κάτω Κόσμου, το Χάος μνημονεύεται ξανά ως η σκοτεινή, ομιχλώδης περιοχή που εκτείνεται ανάμεσα στις ρίζες της γης και στον Τάρταρο, η οποία θερμάνθηκε από τους κεραυνούς του Δία.

Στην πάροδο των «Ορνίθων» του Αριστοφάνη (στ. 691-702), όπου διασώζεται μία από τις αρχαιότερες μαρτυρίες κοσμογονίας με ορφικά στοιχεία, στην αρχή υπήρχαν μόνο το Χάος, η Νύχτα, το μέλαν Έρεβος και ο πλατύς Τάρταρος, χωρίς γη, αέρα ή ουρανό. Αργότερα, όταν ο φτερωτός Έρως εκκολάφθηκε από το υπηνέμιο ωό της Νύχτας, έσμιξε με το φτερωτό, νυχτερινό Χάος στα βάθη του Ταρτάρου και έφερε στο φως το γένος των πουλιών και των αθανάτων θεών.

Στους προσωκρατικούς φιλοσόφους και στους Στωικούς, το ησιόδειο Χάος ερμηνεύτηκε άλλοτε ως ο χώρος (όπως σημειώνει ο Αριστοτέλης στα «Φυσικά» Δ 1, 208b) και άλλοτε ως το αρχικό ρευστό στοιχείο (από το «χέω», χύνω). Στους ρωμαϊκούς χρόνους, ο Οβίδιος στην αρχή των «Μεταμορφώσεων» (Ι 5-20) απέδωσε στο Χάος τη μορφή μιας άμορφης και ακατέργαστης μάζας («rudis indigestaque moles»), όπου τα σπέρματα της γης, του νερού, του αέρα και της φωτιάς συγκρούονταν μεταξύ τους ώσπου να τα διαχωρίσει ο δημιουργός θεός.