Γαία

Στη Θεογονία του Ησιόδου (στ. 117-138), η «εὐρύστερνος» (πλατύστερνη) Γαία εμφανίζεται αμέσως μετά το Χάος ως η ακλόνητη έδρα όλων των αθανάτων. Πρώτα γέννησε χωρίς ερωτική συνεύρεση τον έναστρο Ουρανό, ίσο σε μέγεθος με την ίδια ώστε να την καλύπτει από παντού, καθώς και τα μακρά Όρη (κατοικίες των Νυμφών) και τον αλμυρό Πόντο.

Στη συνέχεια η Γαία ενώθηκε με τον πρωτότοκο γιο της, τον Ουρανό, και έφερε στον κόσμο τους δώδεκα Τιτάνες —έξι άρρενες (Ωκεανό, Κοίο, Κρείο, Υπερίωνα, Ιαπετό και Κρόνο) και έξι θήλειες (Θεία, Ρέα, Θέμιδα, Μνημοσύνη, Φοίβη και Τηθύ). Μετά τους Τιτάνες γέννησε τους τρεις μονόφθαλμους Κύκλωπες (Βρόντη, Στερόπη και Άργη), τεχνίτες του κεραυνού, και τους τρεις Εκατόγχειρες (Κόττο, Βριάρεω και Γύγη), που είχαν εκατό χέρια και πενήντα κεφάλια ο καθένας.

Επειδή ο Ουρανός μισούσε τα παιδιά τους από την πρώτη μέρα της γέννησής τους, δεν τα άφηνε να βγουν στο φως, αλλά τα έκρυβε πίσω στα κευθμώνες της γης. Η Γαία υπέφερε από το βάρος στα σπλάχνα της και έφτιαξε ένα μεγάλο δρεπάνι (άρπη) από λευκό αδάμαντα. Όταν κάλεσε τους γιους της να τιμωρήσουν τον πατέρα τους, μόνο ο νεότερος, ο «αγκυλομήτης» Κρόνος, δέχθηκε να αναλάβει το έργο: η Γαία τον έκρυψε σε ενέδρα και, όταν ο Ουρανός κατέβηκε τη νύχτα να ενωθεί μαζί της, ο Κρόνος τον ακρωτηρίασε.

Από τις σταγόνες του αίματος που έπεσαν πάνω στη Γαία γεννήθηκαν με το πέρασμα του χρόνου οι Ερινύες, οι πάνοπλοι Γίγαντες και οι Μελίες Νύμφες. Μία γενιά αργότερα, όταν ο Κρόνος άρχισε κι εκείνος να καταπίνει τα παιδιά που αποκτούσε με τη Ρέα, η Γαία συνόδευσε την κόρη της στην Κρήτη, ανέλαβε να κρύψει και να αναθρέψει τον νεογέννητο Δία στο άντρο της Δίκτης και αργότερα συμβούλευσε τους Κρονίδες να ελευθερώσουν τους Κύκλωπες και τους Εκατόγχειρες, χαρίζοντάς τους τη νίκη στην Τιτανομαχία.

Παρότι βοήθησε τον Δία να ανατρέψει τον Κρόνο, η Γαία οργίστηκε όταν οι ηττημένοι Τιτάνες —που ήταν κι εκείνοι δικά της παιδιά— κλείστηκαν αλυσοδεμένοι στον Τάρταρο. Κατά τον Απολλόδωρο (Α 6.1), υποκίνησε τότε τους Γίγαντες να επιτεθούν στον Όλυμπο και αναζήτησε ένα μαγικό βότανο που θα τους έκανε άτρωτους ακόμη και από θνητό χέρι, ώσπου ο Δίας πρόλαβε και το έκοψε πρώτος, απαγορεύοντας στην Ηώ, τη Σελήνη και τον Ήλιο να φέγγουν.

Όταν οι Γίγαντες εξοντώθηκαν με τη βοήθεια του Ηρακλή, η Γαία ενώθηκε με τον Τάρταρο στην Κιλικία και γέννησε τον εκατοντακέφαλο Τυφώνα, τον τελευταίο μεγάλο αντίπαλο του Δία. Εκτός από τις θεϊκές γενιές, η Γαία ήταν η μητέρα πολλών «γηγενών» όντων της μυθολογίας: από την ένωσή της με τον Πόντο γέννησε τον Νηρέα, τον Φόρκυ και την Κητώ· με τον Ποσειδώνα γέννησε τον Λίβυο γίγαντα Ανταίο (ο οποίος αντλούσε δύναμη όσο πατούσε πάνω στη μητέρα του Γη)· και στην Αττική ανέδωσε από το χώμα τον πρώτο βασιλιά Εριχθόνιο, τον οποίο παρέδωσε στην Αθηνά.

Στην ελληνική θρησκεία η Γαία τιμήθηκε ως η αρχαιότερη μαντική θεότητα («πρωτόμαντις Γαῖα»). Όπως εκθέτει η Πυθία στον πρόλογο των «Ευμενίδων» του Αισχύλου (στ. 1-8), το μαντείο των Δελφών ανήκε αρχικά στη Γαία, η οποία το κληροδότησε στην κόρη της Θέμιδα, εκείνη στην Τιτανίδα Φοίβη και τέλος η Φοίβη το χάρισε ως γενέθλιο δώρο στον εγγονό της Απόλλωνα· κατά την πιο πολεμική παράδοση, φύλακας του χθόνιου μαντείου της Γαίας ήταν ο δράκοντας Πύθων.

Ιερά της Γαίας υπήρχαν σε όλες τις μεγάλες ελληνικές πόλεις: στους Δελφούς κοντά στην Κασταλία, στην Ολυμπία όπου βρισκόταν ο βωμός του «Γαίου» από στάχτη και παλαιότερο μαντείο πάνω σε χάσμα της γης (Παυσανίας 5.14.10), στην Αθήνα όπου τιμώνταν ως «Γῆ Κουροτρόφος» και «Ὀλυμπία» κοντά στο χάσμα απ' όπου είχαν αποσυρθεί τα νερά του κατακλυσμού του Δευκαλίωνα, καθώς και στις Αιγές της Αχαΐας και στη Σπάρτη. Στα ομηρικά έπη (Ιλιάς Γ 104, Τ 259), οι Έλληνες και οι Τρώες επικαλούνταν τη Γαία μαζί με τον Ήλιο και τον Δία στους πιο ιερούς όρκους, προσφέροντάς της μαύρο αρνί.