Έρωτας

Στη Θεογονία του Ησιόδου (στ. 120-122), ο Έρως εμφανίζεται στην τέταρτη θέση της δημιουργίας, αμέσως μετά το Χάος, τη Γαία και τον Τάρταρο, χωρίς να αναφέρεται κανένας γονέας του. Ο ποιητής τον χαρακτηρίζει «ωραιότερο ανάμεσα στους αθανάτους θεούς» («κάλλιστος ἐν ἀθανάτοισι θεοῖσι») και «λυσιμελή» —εκείνον που λύνει τα μέλη και τα γόνατα και δαμάζει στα στήθη όλων των θεών και όλων των ανθρώπων τον νου και τη συνετή βουλή.

Η παρουσία του Έρωτα στην αρχή της Θεογονίας εξηγεί το πέρασμα από την αυτογένεση στη γενεαλογική εξέλιξη του κόσμου: χάρη στη γενεσιουργό έλξη του Έρωτα σμίγουν η Νύχτα με το Έρεβος, η Γαία με τον Ουρανό και τον Πόντο, και αργότερα οι Τιτάνες και οι Ολύμπιοι μεταξύ τους. Όταν αργότερα η Αφροδίτη αναδύεται από τον αφρό της θάλασσας στην Κύπρο (Θεογονία 201-202), ο αρχέγονος Έρως και ο ωραίος Ίμερος γίνονται οι μόνιμοι συνοδοί της μέχρι τη συνέλευση των θεών.

Στην ορφική παράδοση και στην κοσμογονία που παραδίδει ο Αριστοφάνης στους «Όρνιθες» (στ. 693-702), ο πρωτόγονος Έρως γεννιέται μέσα από το αργυρό «υπηνέμιο ωό» που εναπόθεσε η μελανόπτερη Νύχτα στους κόλπους του Ερέβους. Με το πλήρωμα του χρόνου, από το αυγό αυτό έβλαστε ο «Έρως ο ποθεινός», στίλβοντας στη ράχη με χρυσές φτερούγες και όμοιος με ορμητικούς ανεμοστρόβιλους, ο οποίος έφερε στο φως τον ουρανό, τον Ωκεανό, τη γη και το αθάνατο γένος των μακαρίων θεών.

Στα μεταγενέστερα ορφικά αποσπάσματα, ο πρωτότοκος αυτός Έρως ταυτίζεται με τον «Φάνητα» ή «Πρωτόγονο» (από το «φαίνω», επειδή πρώτος φανερώθηκε και έκανε ορατά τα πάντα) και τον «Ηρικεπαίο». Από το πάνω μισό του κελύφους του αυγού σχηματίστηκε ο Ουρανός και από το κάτω η Γη, ενώ ο ίδιος ο Φάνης-Έρως κρατούσε το πρώτο σκήπτρο της βασιλείας των θεών πριν αυτό περάσει στη Νύχτα, στον Ουρανό, στον Κρόνο και στον Δία.

Από τη λυρική ποίηση της αρχαϊκής εποχής (Σαπφώ, Αλκαίος, Ίβυκος, Ανακρέων) και στους τραγικούς ποιητές, ο Έρως παρουσιάζεται ολοένα και συχνότερα ως ο νεαρός, φτερωτός γιος της Αφροδίτης (και του Άρη, κατά τον Σιμωνίδη), ο οποίος κρατά τόξο με χρυσά βέλη που ανάβουν τον πόθο και μολύβδινα βέλη που προκαλούν αποστροφή. Στο «Συμπόσιο» του Πλάτωνα, οι συνδαιτυμόνες γεφυρώνουν τις δύο παραδόσεις: ο Φαίδρος υμνεί τον Έρωτα ως τον αρχαιότερο από τους θεούς κατά τον Ησίοδο και τον Παρμενίδη, ενώ ο Σωκράτης παραθέτει τον μύθο της μάντισσας Διοτίμας, όπου ο Έρως είναι «δαίμων μέγας» μεταξύ θνητού και αθανάτου, γιος του Πόρου (της ευμηχανίας) και της Πενίας (της στέρησης), που συνελήφθη στα γενέθλια της Αφροδίτης.

Στην ελληνιστική ποίηση (όπως στα «Αργοναυτικά» του Απολλωνίου του Ροδίου Γ 114-166, όπου η Αφροδίτη τάζει στον μικρό Έρωτα ένα χρυσό τόπι για να τοξεύσει τη Μήδεια προς χάριν του Ιάσονα) και στη ρωμαϊκή λογοτεχνία (ως Amor / Cupido), κυριαρχεί ο μύθος του Έρωτα και της Ψυχής, που διασώζεται στις «Μεταμορφώσεις» του Απουληίου: όταν η Αφροδίτη στέλνει τον γιο της να τιμωρήσει την πανέμορφη θνητή Ψυχή, ο Έρως πληγώνεται από το ίδιο του το βέλος, την ερωτεύεται και την εγκαθιστά σε ένα μαγικό παλάτι με τον όρο να μην τον αντικρίσει ποτέ στο φως. Όταν η Ψυχή ανάβει το λυχνάρι τη νύχτα και μια σταγόνα καυτό λάδι πέφτει στον ώμο του θεού, ο Έρως πετά μακριά· η Ψυχή υποβάλλεται σε τέσσερις δοκιμασίες από την Αφροδίτη —φτάνοντας ως το ανάκτορο της Περσεφόνης στον Άδη— ώσπου ο Δίας εγκρίνει τον γάμο τους στον Όλυμπο, προσφέροντας στην Ψυχή την αμβροσία της αθανασίας.

Το αρχαιότερο και σπουδαιότερο λατρευτικό κέντρο του Έρωτα στην Ελλάδα βρισκόταν στις Θεσπιές της Βοιωτίας, στους πρόποδες του Ελικώνα. Όπως παραδίδει ο Παυσανίας (9.27.1-4), οι Θεσπιείς τιμούσαν τον Έρωτα περισσότερο από κάθε άλλον θεό ήδη από τους αρχαιότερους χρόνους, και το πανάρχαιο λατρευτικό του είδωλο ήταν ένας «ἀργὸς λίθος» (ακατέργαστη πέτρα), μαρτυρία της αρχαϊκής, ανεικονικής του λατρείας ως γονιμικής δύναμης της φύσης. Δίπλα στον αργό λίθο στήθηκε στον 4ο αιώνα π.Χ. ο περίφημος μαρμάρινος «Έρως των Θεσπιών» του Πραξιτέλη, τον οποίο η εταίρα Φρύνη απέσπασε με τέχνασμα από το εργαστήριο του γλύπτη και ανέθεσε στην πατρίδα της.

Κάθε τέσσερα χρόνια οι Θεσπιείς τελούσαν προς τιμήν του θεού τη μεγάλη γιορτή των «Ερωτιδίων» στον Ελικώνα, με μουσικούς, γυμνικούς και ιππικούς αγώνες. Στην Αθήνα, ο Έρως είχε βωμό στην είσοδο της Ακαδημίας (ιδρυμένο από τον Χάρμο στον 6ο αι. π.Χ., απ' όπου ξεκινούσαν οι λαμπαδηδρομίες) καθώς και ιερό στη βόρεια κλιτύ της Ακρόπολης μαζί με την Αφροδίτη, ενώ στη Σπάρτη και στην Κρήτη οι οπλίτες πρόσφεραν θυσία στον Έρωτα πριν παραταχθούν στη μάχη (Αθήναιος ΙΓ 561e), πιστεύοντας ότι η αφοσίωση ανάμεσα στους συμπολεμιστές κρατά αδιάσπαστη τη φάλαγγα.