Μούσες

Στη Θεογονία (53-62) ο Ησίοδος διηγείται ότι ο Δίας κοιμήθηκε εννέα νύχτες στην Πιερία με τη Μνημοσύνη, και όταν ο χρόνος συμπληρώθηκε εκείνη γέννησε εννέα κόρες, «ομόφρονες», που δεν νοιάζονται για τίποτε άλλο εκτός από το τραγούδι. Τα ονόματά τους (75-79) είναι Κλειώ, Ευτέρπη, Θάλεια, Μελπομένη, Τερψιχόρη, Ερατώ, Πολύμνια, Ουρανία και Καλλιόπη, που ο ποιητής θεωρεί «την πιο σημαντική από όλες», επειδή συνοδεύει τους σεβαστούς βασιλιάδες.

Η σύνδεση με τη Μνημοσύνη έχει νόημα για την προφορική ποίηση: ο αοιδός έπρεπε να θυμάται χιλιάδες στίχους και η Μούσα ήταν εκείνη που του τους υπενθύμιζε. Ο αριθμός εννέα δεν ήταν πάντα δεδομένος. Σύμφωνα με τον Παυσανία (9.29.2-3), στον Ελικώνα οι Αλωάδες είχαν αρχικά καθιερώσει τη λατρεία τριών Μουσών, της Μελέτης, της Μνήμης και της Αοιδής.

Ο Ησίοδος (Θεογονία 22-34) λέει ότι οι Μούσες του εμφανίστηκαν όταν έβοσκε τα πρόβατά του στον Ελικώνα. Του έδωσαν ένα κλαδί δάφνης και του εμφύσησαν «θεϊκή φωνή», για να υμνεί το παρελθόν και το μέλλον. Στον ίδιο τόπο βρίσκονταν η πηγή Ιπποκρήνη και η Αγανίππη, και στις Θεσπιές γιορτάζονταν τα Μουσεία, αγώνες προς τιμήν τους (Παυσανίας 9.31.3).

Στον Όμηρο ο ποιητής ζητά από τη Μούσα να του πει την ιστορία. Η Ιλιάδα αρχίζει με το «Μῆνιν ἄειδε θεά» και η Οδύσσεια με το «Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα». Πριν από τον Κατάλογο των Πλοίων (Β 484-493) ο ποιητής εξηγεί γιατί τις χρειάζεται: εκείνες είναι θεές, παρούσες και γνώστριες των πάντων, ενώ οι άνθρωποι ξέρουν μόνο ό,τι ακούν. Ο Ησίοδος (27-28) προσθέτει ότι ξέρουν να λένε πολλά ψέματα που μοιάζουν αληθινά, αλλά και να λένε την αλήθεια όταν το θέλουν.

Στον Ησίοδο οι Μούσες δεν έχουν ξεχωριστούς τομείς. Η γνωστή κατανομή διαμορφώθηκε αργότερα, κυρίως στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους: η Καλλιόπη στο έπος, η Κλειώ στην ιστορία, η Ευτέρπη στη λυρική ποίηση και στον αυλό, η Θάλεια στην κωμωδία, η Μελπομένη στην τραγωδία, η Τερψιχόρη στον χορό, η Ερατώ στην ερωτική ποίηση, η Πολύμνια στους ιερούς ύμνους και η Ουρανία στην αστρονομία. Κάθε Μούσα εικονίζεται τότε με το δικό της σύμβολο, όπως στα ρωμαϊκά ψηφιδωτά και στις σαρκοφάγους.

Ο Απόλλων έχει το επίθετο Μουσηγέτης («αρχηγός των Μουσών») και ηγείται του χορού τους. Ο Πίνδαρος αρχίζει την Πρώτη Πυθιόνικη ωδή (1-4) με τη λύρα που ανήκει εξίσου στον Απόλλωνα και στις Μούσες, και που κάνει τον χορό να ακολουθεί. Η Καλλιόπη θεωρήθηκε μητέρα του Ορφέα, σύμφωνα με τον Απολλόδωρο (1.3.2).

Όσοι αμφισβήτησαν τις Μούσες πλήρωσαν. Στην Ιλιάδα (Β 594-600) ο Θάμυρις ο Θράκας καυχήθηκε ότι θα τις νικήσει στο τραγούδι, και εκείνες τον τύφλωσαν και του πήραν τη φωνή και την τέχνη της κιθάρας. Οι Πιερίδες, κόρες του Πιέρου, που τόλμησαν να διαγωνιστούν μαζί τους, μεταμορφώθηκαν σε κίσσες (Οβίδιος, Μεταμορφώσεις 5.294-678). Οι Σειρήνες έχασαν τα φτερά τους, κατά τον Παυσανία (9.34.3), όταν έχασαν σε διαγωνισμό με τις Μούσες.

Η λατρεία των Μουσών συνδέθηκε με τη μάθηση. Στην Αθήνα, κατά τον Αισχίνη (Κατά Τιμάρχου 10), τα σχολεία γιόρταζαν τα Μουσεία. Η Ακαδημία του Πλάτωνα είχε ιερό των Μουσών, και η λέξη «μουσείο» (μουσεῖον, χώρος των Μουσών) έδωσε το όνομά της στο ίδρυμα που έφτιαξε ο Πτολεμαίος Α΄ στην Αλεξάνδρεια.