Πάνας
Ο τραγόμορφος θεός των αρκαδικών ορέων και των ποιμνίων
Ταυτότητα & Ιερά Στοιχεία
Κύρια Ιερά Κέντρα & Τόποι Λατρείας
Ιερές Εορτές & Πανελλήνιοι Αγώνες
Γενεαλογική Καταγωγή & Συγγένειες
Μυθολογική Αφήγηση & Συμβολισμός
Ο Πάνας, γιος του Ερμή και της νύμφης Δρυόπης, είναι ο τραγόμορφος θεός των αρκαδικών βουνών, των βοσκών και των κοπαδιών. Με πόδια, κέρατα και γενειάδα τράγου, τρέχει στα δάση παίζοντας τη σύριγγα (τον αυλό του Πάνα) και οδηγεί τον χορό των ορεινών νυμφών. Η ξαφνική κραυγή του μέσα στην ερημιά του μεσημεριού προκαλούσε στους οδοιπόρους και στους στρατούς αλλόφρονα τρόμο, απ' όπου προήλθε η λέξη «πανικός».
«Ἀμφί μοι Ἑρμείαο φίλον γόνον ἔννεπε, Μοῦσα, / αἰγιπόδην, δικέρωτα, φιλόκροτον, ὅστ᾽ ἀνὰ πίση / δενδρήεντ᾽ ἄμυδις φοιτᾷ χοροήθεσι νύμφαις.»
Για τον αγαπημένο γιο του Ερμή τραγούδησέ μου, Μούσα, τον τραγοπόδαρο, τον δικέρατο, τον λάτρη των κρότων, που τριγυρνά στα δεντροσκέπαστα λιβάδια χορεύοντας μαζί με τις νύμφες.
Η Γέννηση στην Αρκαδία και η Χαρά των Θεών στον Όλυμπο
Ο Πάνας γεννήθηκε στις απόκρημνες πλαγιές της Αρκαδίας από την ένωση του Ερμή με τη νύμφη Δρυόπη (ή την Πηνελόπη). Το νεογέννητο βρέφος αντίκρισε το φως με δασύτριχο σώμα, μυτερά κέρατα και οπλές τράγου. Η τροφός του τρόμαξε τόσο πολύ από την αλλόκοτη όψη του που το εγκατέλειψε και τράπηκε σε φυγή.
Ωστόσο, ο στοργικός πατέρας του Ερμής τύλιξε το μωρό μέσα σε δέρμα λαγού και το ανέβασε γεμάτος υπερηφάνεια στον Όλυμπο. Εκεί, όλοι οι αθάνατοι θεοί ενθουσιάστηκαν με το χαρούμενο πλάσμα, και ιδιαίτερα ο Διόνυσος. Τον ονόμασαν «Πάνα» γιατί έφερε αγαλλίαση και τέρψη σε όλους ανεξαιρέτως («ὅτι φρένα πᾶσιν ἔτερψε»).
Η Νύμφη Σύριγγα και η Επινόηση του Επτακάλαμου Αυλού
Αρνούμενος τις ανέσεις του Ολύμπου, ο θεός επέστρεψε στα αγαπημένα του αρκαδικά φαράγγια, συνοδεύοντας τις Ορειάδες και τις Ναϊάδες νύμφες στον χορό. Εκεί ερωτεύτηκε με πάθος την πανέμορφη παρθένο νύμφη Σύριγγα. Καθώς την κατεδίωκε, η κόρη έφτασε στις όχθες του ποταμού Λάδωνα και ικέτευσε τις υδάτινες νύμφες να τη μεταμορφώσουν.
Όταν ο Πάνας άπλωσε τα χέρια του να την αγκαλιάσει, βρήκε μόνο καλαμιές που θρόιζαν μελωδικά στον άνεμο. Ο θεός έκοψε τότε καλάμια σε άνισα μήκη, τα έδεσε στη σειρά με κερί και έφτιαξε τη «σύριγγα» (τον ποιμενικό αυλό του Πάνα). Με τις μαγευτικές νότες του οργάνου γέμιζε έκτοτε τις ρεματιές, σαγηνεύοντας τα κοπάδια και τα αγρίμια.
Ο Αιφνίδιος Πανικός και η Συμβολή στη Μάχη του Μαραθώνα
Πέρα από τη χαρούμενη ποιμενική του υπόσταση, ο Πάνας διατηρούσε μια σκοτεινή, τρομακτική δύναμη συνδεδεμένη με τις ώρες του καύσωνα. Οι αρχαίοι βοσκοί απέφευγαν να παίξουν μουσική το μεσημέρι, φοβούμενοι μήπως ξυπνήσουν τον θεό από τον ύπνο του κάτω από τα πεύκα. Όταν ενοχλούνταν, εξέπεμπε μια εκκωφαντική, απόκοσμη ιαχή που προκαλούσε τον ανεξήγητο, ακράτητο τρόμο: τον «πανικό».
Αυτή η υπερφυσική δύναμη αποδείχθηκε σωτήρια για την Ελλάδα: πριν από τη Μάχη του Μαραθώνα (490 π.Χ.), ο θεός εμφανίστηκε στον Αθηναίο ημεροδρόμο Φειδιππίδη στο Παρθένιο όρος, υποσχόμενος τη συμπαράστασή του στους Έλληνες. Κατά τη διάρκεια της μάχης, ο Πάνας έσπειρε ακράτητο πανικό στις τάξεις των Περσών εισβολέων, οδηγώντας τους σε συντριβή. Σε ανταπόδοση, οι Αθηναίοι ίδρυσαν ιερό σπήλαιο στη βόρεια πλαγιά της Ακρόπολης και καθιέρωσαν ετήσιες λαμπαδηδρομίες.
Η Λατρεία στα Ιερά Σπήλαια, ο Χορός με τις Νύμφες και η Παγκοσμιότητα
Η λατρεία του Πάνα δεν απαιτούσε λαμπρούς μαρμάρινους ναούς, αλλά φυσικά σπήλαια, πηγές και απόκρημνους βράχους. Το Κωρύκειο Άντρο στον Παρνασσό, το σπήλαιο της Πάρνηθας και το ιερό στο Λύκαιο Όρος ήταν γεμάτα από απλά αφιερώματα βοσκών, αγροτών και οδοιπόρων που ζητούσαν την προστασία των κοπαδιών τους.
Στη φιλοσοφική σκέψη των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων, το όνομά του συνδέθηκε παρετυμολογικά με το ουδέτερο «πᾶν» (το Σύμπαν). Ο θεός μετεξελίχθηκε σε σύμβολο της ολότητας της φύσης, της παγκόσμιας ζωικής ενέργειας και της αδιάκοπης αναπαραγωγής. Ο θρύλος που καταγράφει ο Πλούταρχος για τον μυστηριώδη θρήνο «ο μέγας Παν τέθνηκε» σηματοδότησε για την ύστερη αρχαιότητα το τέλος της παγανιστικής εποχής.
Οι 10 Σπουδαιότεροι Μύθοι του Πανός
Η Γέννηση στην Αρκαδία και η Ανύψωση στον Όλυμπο («Παν»)
Ο Πάνας γεννήθηκε στην Αρκαδία από τον Ερμή και τη νύμφη Δρυόπη με τραγοπόδαρα, κέρατα και γενειάδα. Η μητέρα του τον εγκατέλειψε έντρομη, αλλά ο Ερμής τον τύλιξε σε δέρμα λαγού και τον ανέβασε στον Όλυμπο. Οι θεοί γέλασαν και ευφράνθηκαν τόσο πολύ με το πλάσμα ώστε τον ονόμασαν «Πάνα», επειδή έφερε χαρά σε όλους.
Ο Έρωτας για τη Σύριγγα και η Κατασκευή του Επτακάλαμου Αυλού
Ο θεός κυνήγησε με πάθος την παρθένο νύμφη Σύριγγα στις όχθες του ποταμού Λάδωνα. Όταν η κόρη μεταμορφώθηκε σε νεροκάλαμα για να γλιτώσει, ο Πάνας άκουσε τον θλιμμένο ήχο του ανέμου μέσα από τα στελέχη, τα έκοψε σε άνισα κομμάτια και τα συνέδεσε με κερί, επινοώντας τη μουσική σύριγγα (τον αυλό του Πανός).
Η Μεταμόρφωση της Νύμφης Πίτυος σε Πεύκο
Η νύμφη Πίτυς αγαπήθηκε ταυτόχρονα από τον Πάνα και τον άγριο άνεμο Βορέα. Όταν η κόρη διάλεξε τον τραγόμορφο θεό για την ευγένεια και τη μουσική του, ο ζηλότυπος Βορέας εξαπέλυσε μια τρομερή ριπή γκρεμίζοντάς την από έναν απόκρημνο βράχο. Η Γη τη λυπήθηκε και τη μεταμόρφωσε στο ιερό πεύκο (πίτυς), του οποίου τα κλαδιά στεφάνωναν πάντοτε το μέτωπο του θεού.
Ο Μουσικός Αγώνας με τον Απόλλωνα και τα Αυτιά Όνου του Μίδα
Ο Πάνας καυχήθηκε ότι η σύριγγά του έβγαζε γλυκύτερη μουσική από τη χρυσή λύρα του Απόλλωνα. Στον διαγωνισμό που ακολούθησε στο όρος Τμώλο, ο δικαστής Τμώλος ανακήρυξε νικητή τον Απόλλωνα. Ο παρευρισκόμενος βασιλιάς Μίδας διαφώνησε έντονα υπέρ του Πάνα, με αποτέλεσμα ο Απόλλων να μεταμορφώσει τα αυτιά του Μίδα σε αυτιά γαϊδάρου για την κακομουσία του.
Η Σπορά Πανικού στους Πέρσες στη Μάχη του Μαραθώνα
Καθώς ο Αθηναίος δρομέας Φειδιππίδης έτρεχε προς τη Σπάρτη ζητώντας βοήθεια πριν από τη μάχη του Μαραθώνα, συνάντησε τον Πάνα στο όρος Παρθένιο. Ο θεός παραπονέθηκε ότι οι Αθηναίοι τον παραμελούν και υποσχέθηκε να πολεμήσει μαζί τους. Στη σύγκρουση, εξαπέλυσε την τρομερή κραυγή του σκορπίζοντας ασυγκράτητο πανικό στις τάξεις των Περσών.
Η Αποπλάνηση της Σελήνης με το Λευκόμαλλο Δέρας
Ο Πάνας γοήτευσε την ψυχρή και απόμακρη θεά Σελήνη στα δάση της Αρκαδίας. Για να κρύψει την τραγοπόδαρη όψη του και να μη την τρομάξει, τύλιξε το σώμα του σε ένα απαλό, κατάλευκο δέρας προβάτου και την παρέσυρε στα πυκνά δάση με τους γλυκούς ήχους του αυλού του, οδηγώντας την σε ερωτική ένωση.
Η Βοήθεια στον Δία κατά την Τιτανομαχία με την Ηχηρή Κραυγή
Στον πόλεμο εναντίον των Τιτάνων, ο Πάνας πολέμησε στο πλευρό των Ολυμπίων. Με ένα θαλάσσιο κοχύλι (στρόμβο) έβγαλε έναν οξύτατο ήχο που έσπειρε τον «πανικό» στις τάξεις των Τιτάνων και τους έτρεψε σε φυγή.
Η Ανάκτηση των Νεύρων του Δία από τον Τυφώνα στο Κωρύκειο Άντρο
Όταν το κολοσσιαίο τέρας Τυφών κατατρόπωσε τον Δία, του απέκοψε τα νεύρα των χεριών και των ποδιών και τα έκρυψε μέσα σε δέρμα αρκούδας στο Κωρύκειο Άντρο της Κιλικίας υπό τη φρούρηση της δράκαινας Δελφύνης. Ο Πάνας μαζί με τον Ερμή κατάφεραν με τέχνασμα και μουσική να αποσπάσουν την προσοχή του τέρατος, να κλέψουν τα νεύρα και να επανασυγκολλήσουν το σώμα του πατέρα των θεών.
Ο Έρωτας για την Ηχώ και η Διάλυση της Φωνής της στα Βράχια
Ο Πάνας αγάπησε τη μουσική νύμφη Ηχώ, η οποία όμως απέφευγε κάθε ερωτική ένωση. Όταν εκείνη τον απέρριψε, ο θεός έστειλε μανία στους βοσκούς του βουνού, οι οποίοι τη διαμέλισαν, αφήνοντας μόνο τη φωνή της να αντηχεί στα φαράγγια. Η Γαία όμως διατήρησε τα μέλη της και τη φωνή της ζωντανή, επαναλαμβάνοντας έκτοτε στα φαράγγια κάθε τελευταίο ήχο που ακούγεται.
Ο Θρύλος για τον «Θάνατο του Μεγάλου Πανός» κατά τη Βασιλεία του Τιβερίου
Κατά τη βασιλεία του Ρωμαίου αυτοκράτορα Τιβερίου, ένα πλοίο έπλεε κοντά στους Παξούς όταν ο άνεμος κόπασε ξαφνικά. Μια μυστηριώδης φωνή από την ακτή κάλεσε τον καπετάνιο Θαμού και τον διέταξε να αναγγείλει στο Παλώδες ότι «ο μέγας Παν τέθνηκε». Όταν το πλοίο έφτασε και ο καπετάνιος φώναξε το μήνυμα, ένα τεράστιο, σπαρακτικό κύμα θρήνου από αμέτρητες αόρατες φωνές συγκλόνισε τη θάλασσα.
Δείτε τη θέση του Πανός στο Γενεαλογικό Δέντρο
Εξερευνήστε τις διακλαδώσεις και τους θεϊκούς δεσμούς, από το αρχέγονο Χάος μέχρι τους ήρωες.