Επιμηθέας
Ο οψιμαθής αδελφός του Προμηθέα και σύζυγος της Πανδώρας
Ταυτότητα & Ιερά Στοιχεία
Κύρια Ιερά Κέντρα & Τόποι Λατρείας
Γενεαλογική Καταγωγή & Συγγένειες
Μυθολογική Αφήγηση & Συμβολισμός
Ο Επιμηθέας («εκείνος που σκέφτεται εκ των υστέρων») είναι γιος του Τιτάνα Ιαπετού και της Κλυμένης, και αδελφός του προνοητικού Προμηθέα. Παρά τις ρητές προειδοποιήσεις του αδελφού του να μην δεχτεί κανένα δώρο από τον Δία, ο Επιμηθέας θαμπώθηκε από την ομορφιά της Πανδώρας, την πήρε για σύζυγο και άνοιξε τον δρόμο για να σκορπιστούν τα δεινά από το πιθάρι της στον κόσμο των θνητών.
«Ζεὺς δὲ πατὴρ ἐξαπάτησεν Ἐπιμηθέα· ὃς δ᾽ ἀπελέγχων / οὐκ ἐφάρατο λόγοις Προμηθέος, ὃς ῥά οἱ εἶπε / μή ποτε δῶρον ἑλέσθαι Ὀλυμπίου ἂν Διὸς εἴη, / ἀλλ᾽ ἀποπέμπειν ἐξοπίσω, μή πού τι κακὸν θνητοῖσι γένηται· / αὐτὰρ ὃ δεξάμενος, ὅτε δὴ κακὸν εἶχ᾽, ἐνόησε.»
Και ο πατέρας Δίας ξεγέλασε τον Επιμηθέα· κι εκείνος αγνόησε τα λόγια του Προμηθέα, ο οποίος τον είχε προστάξει να μη δεχτεί ποτέ δώρο από τον Ολύμπιο Δία, μα να το στείλει πίσω, μήπως και πέσει κανένα κακό στους θνητούς· όμως εκείνος το δέχτηκε, και μόνο όταν το κακό είχε ήδη συμβεί, το κατάλαβε.
Ιαπετίδης Καταγωγή και το Όνομα της «Εκ των Υστέρων» Σκέψης
Ο Ησίοδος καταγράφει στη Θεογονία ότι ο Ιαπετός ενώθηκε με την Ωκεανίδα Κλυμένη και απέκτησε τον Άτλαντα, τον υπερήφανο Μενοίτιο, τον ποικιλόβουλο Προμηθέα και τον αμαρτίνοο Επιμηθέα. Το όνομα, προϊόν λεκτικού παιγνίου με το όνομα του αδελφού του, δηλώνει αυτόν που αντιλαμβάνεται τα πράγματα μόνο αφού συμβούν, και αντιπαραβάλλεται συστηματικά με την «πρόνοια» του Προμηθέα.
Η αρχαία παράδοση τον παρουσιάζει ως τον ήπιο και ευπιστο αδελφό, χωρίς τη δύναμη του Άτλαντα ή την ύβρη του Μενοιτίου. Ο Ησίοδος δεν του αποδίδει συμμετοχή στην Τιτανομαχία: η τιμωρία των Ιαπετιδών αφορά τον Μενοίτιο, τον Άτλαντα και τον Προμηθέα, ενώ ο Επιμηθέας παραμένει ανάμεσα στους ανθρώπους ως πρώτο θύμα και συνυπεύθυνος της πρώτης ανθρώπινης συμφοράς.
Η Πανδώρα και το Δώρο του Δία
Μετά την κλοπή της φωτιάς από τον Προμηθέα, ο Δίας διέταξε τον Ήφαιστο να πλάσει από γη και νερό μια παρθένο όμοια με θεά. Η Αθηνά την δίδαξε την υφαντική και την κόσμησε, η Αφροδίτη της έδωσε χάρη και πόθο, και ο Ερμής τη δόλια φύση και την πειστική γλώσσα. Την ονόμασαν Πανδώρα, επειδή όλοι οι θεοί της χάρισαν ένα δώρο.
Ο Προμηθέας είχε προειδοποιήσει τον Επιμηθέα να μην αποδεχθεί δώρο από τον Δία. Ο Ησίοδος σημειώνει με πικρία ότι ο Επιμηθέας το κατάλαβε μόνον αφού το κακό είχε συντελεστεί: δέχθηκε την Πανδώρα, η οποία άνοιξε το μεγάλο πίθο και σκόρπισε στους ανθρώπους κόπους και νόσους, ενώ η Ελπίδα έμεινε κλεισμένη στο χείλος του αγγείου.
Ο Πλατωνικός Επιμηθέας και η Διανομή των Δυνάμεων
Στον πλατωνικό Πρωταγόρα ο σοφιστής αφηγείται έναν μύθο όπου οι θεοί πλάθουν τα θνητά γένη και αναθέτουν στον Προμηθέα και στον Επιμηθέα να τα εφοδιάσουν με δυνάμεις. Ο Επιμηθέας ζητά να αναλάβει μόνος τη διανομή: δίνει στα ζώα ταχύτητα, νύχια, γούνα και πολυαριθμία, αλλά ξοδεύει όλες τις ικανότητες πριν φτάσει στον άνθρωπο, που μένει γυμνός και άοπλος.
Η αφήγηση χρησιμοποιεί τον Επιμηθέα ως σύμβολο της έλλειψης προνοίας, ώστε να αναδείξει τον Προμηθέα ως ευεργέτη που κλέβει την τεχνική σοφία της Αθηνάς και του Ηφαίστου. Ο Πλάτων αποδίδει έτσι στον μύθο ανθρωπολογικό χαρακτήρα και δείχνει την πρώιμη ελληνική σκέψη να θεωρεί την τέχνη ως αναπλήρωμα της φυσικής ανεπάρκειας του ανθρώπου.
Η Πύρρα, ο Κατακλυσμός και η Κληρονομιά του Επιμηθέα
Σύμφωνα με τον Απολλόδωρο, ο Επιμηθέας και η Πανδώρα απέκτησαν την Πύρρα, η οποία έγινε σύζυγος του Δευκαλίωνα, γιου του Προμηθέα. Όταν ο Δίας αποφάσισε να εξαλείψει τη χαλκή γενιά με κατακλυσμό, οι δύο ξάδελφοι διασώθηκαν μέσα σε κιβωτό και αποβιβάστηκαν στον Παρνασσό. Ο Οβίδιος την αποκαλεί «Επιμηθίδα», τονίζοντας τη γενεαλογική της σύνδεση.
Έτσι, μέσω της κόρης του, ο Επιμηθέας συμμετέχει στην αναγέννηση του ανθρώπινου γένους, που κατά την παράδοση ξαναγεννήθηκε από τις πέτρες που έριξαν πίσω τους οι δύο διασωθέντες. Η δίδυμη όψη του, ως αιτίου του κακού και ως προγόνου των ανθρώπων της νέας γενιάς, έκανε τη μορφή του εξαιρετικά γόνιμη για την ηθική και φιλοσοφική σκέψη των αρχαίων.
Οι 10 Σπουδαιότεροι Μύθοι του Επιμηθέα
Η Γέννηση του Επιμηθέα και οι Αδελφοί του
Ο Ιαπετός ενώθηκε με την Ωκεανίδα Κλυμένη και απέκτησε τέσσερις γιους: τον Άτλαντα, τον Μενοίτιο, τον Προμηθέα και τον Επιμηθέα. Ο Ησίοδος χαρακτηρίζει τον τελευταίο αμαρτίνοο, δηλαδή αυτόν που σφάλλει στη κρίση του, και τον συνδέει από την αρχή με την ατυχία των ανθρώπων.
Η Δημιουργία της Πρώτης Γυναίκας
Ως τιμωρία για την κλοπή της φωτιάς, ο Δίας διέταξε τον Ήφαιστο να πλάσει από πηλό μια παρθένο. Οι θεοί την κόσμησαν και της χάρισαν δώρα, και ο Ερμής της έδωσε δόλια νοοτροπία. Έτσι δημιουργήθηκε η Πανδώρα, το «καλό κακό» για τους ανθρώπους.
Η Αποδοχή του Δώρου παρά την Προειδοποίηση του Προμηθέα
Ο Προμηθέας συμβούλευσε τον αδελφό του να μη δεχθεί ποτέ δώρο από τον Δία. Ο Επιμηθέας όμως δέχθηκε την Πανδώρα και αντιλήφθηκε το λάθος του μόνο όταν είχε ήδη συμβεί το κακό, γι' αυτό και ο Ησίοδος τον θεωρεί τύπο του ανθρώπου που μαθαίνει εκ των υστέρων.
Ο Πίθος της Πανδώρας και η Παγίδευση της Ελπίδας
Η Πανδώρα σήκωσε το μεγάλο πώμα του αγγείου που βρισκόταν στο σπίτι του Επιμηθέα και σκόρπισε στους ανθρώπους λυπηρές έγνοιες, ασθένειες και θάνατο. Μόνη η Ελπίδα έμεινε κάτω από το χείλος του πίθου, επειδή η Πανδώρα το έκλεισε πριν προλάβει να βγει, κατά βούληση του Δία.
Η Διανομή των Δυνάμεων στα Θνητά Γένη
Στον μύθο του Πρωταγόρα, ο Επιμηθέας παρακάλεσε τον Προμηθέα να αναλάβει μόνος τη διανομή των φυσικών χαρισμάτων στα ζώα. Ξόδεψε όμως όλες τις δυνάμεις στα άλογα όντα και ο άνθρωπος έμεινε γυμνός και ανυπόδητος, πράγμα που ανάγκασε τον Προμηθέα να κλέψει τη φωτιά και την τεχνική σοφία.
Η Γέννηση της Πύρρας
Ο Επιμηθέας και η Πανδώρα απέκτησαν την Πύρρα, την πρώτη γυναίκα που γεννήθηκε από θνητούς γονείς. Η Πύρρα παντρεύτηκε τον Δευκαλίωνα, τον γιο του Προμηθέα, ενώνοντας έτσι τις δύο γραμμές των Ιαπετιδών.
Ο Κατακλυσμός και η Σωτηρία της Πύρρας
Ο Δίας έστειλε κατακλυσμό για να καταστρέψει το ανθρώπινο γένος της εποχής του χαλκού. Ο Δευκαλίων, προειδοποιημένος από τον πατέρα του, έφτιαξε κιβωτό και επέβη με την Πύρρα, η οποία διασώθηκε στον Παρνασσό και έγινε μητέρα του νέου ανθρώπινου γένους.
Η Αναγέννηση του Ανθρώπινου Γένους από τις Πέτρες
Μετά το τέλος του κατακλυσμού, ο χρησμός της Θέμιδος διέταξε το ζεύγος να ρίξει πίσω του τα «οστά της μεγάλης μητέρας». Η Πύρρα, κόρη του Επιμηθέα, κατανόησε ότι εννοούνταν οι πέτρες της Γης: οι πέτρες που έριξε εκείνη μεταμορφώθηκαν σε γυναίκες και του Δευκαλίωνα σε άνδρες.
Η Θυσία της Μηκώνης και το Προηγούμενο της Έριδας
Στη Μηκώνη, ο Προμηθέας εξαπάτησε τον Δία στη μοιρασιά του βοδιού, προσφέροντάς του τα λευκά οστά κάτω από λίπος. Η οργή του Δία οδήγησε στην αφαίρεση της φωτιάς και, αμέσως μετά, στη δημιουργία της Πανδώρας, της οποίας ο Επιμηθέας υπήρξε ο πρώτος αποδέκτης.
Η Πανδώρα στην Αθηναϊκή Παράδοση της Ακρόπολης
Ο Παυσανίας περιγράφει στο βάθρο του αγάλματος της Αθηνάς Παρθένου στον Παρθενώνα τη «Γένεση της Πανδώρας», όπου η πρώτη γυναίκα παρουσιάζεται να κοσμείται από τους θεούς. Ο Ύγινος διασώζει επίσης τη σχετική αφήγηση για τη δημιουργία της και τη σύνδεσή της με τον Επιμηθέα.
Δείτε τη θέση του Επιμηθέα στο Γενεαλογικό Δέντρο
Εξερευνήστε τις διακλαδώσεις και τους θεϊκούς δεσμούς, από το αρχέγονο Χάος μέχρι τους ήρωες.