Προμηθέας

Ο Προμηθέας γεννήθηκε από τον Ιαπετό και την Ωκεανίδα Κλυμένη (ή, κατά τον Αισχύλο, από τη Θέμιδα), αδελφός του Άτλαντα και του Επιμηθέα. Το όνομά του σημαίνει «αυτός που σκέφτεται πριν», σε αντίθεση με τον αδελφό του που σκέφτεται «μετά». Στον Αισχύλο εμφανίζεται ως φορέας προφητικής γνώσης, εφόσον η μητέρα του Θέμις του αποκάλυψε τη μοίρα του κόσμου.

Στην Τιτανομαχία, κατά την αισχύλεια εκδοχή, ο Προμηθέας συμβούλευσε τους Τιτάνες να χρησιμοποιήσουν τη μηχανή αντί της βίας, και όταν εκείνοι αγνόησαν τη συμβουλή του, πέρασε με τη μητέρα του στο πλευρό του Δία. Η συμμαχία αυτή οδήγησε στην επικράτηση των Ολυμπίων, αλλά η επακόλουθη σύγκρουσή του με τον νέο κυρίαρχο έδειξε ότι η εξουσία του Δία δεν ήταν πάντα ανεκτική προς τους συμμάχους της.

Στη Μηκώνη, όταν θεοί και θνητοί ρύθμιζαν το μερίδιο των θυσιών, ο Προμηθέας έκοψε έναν μεγάλο βόδι και χώρισε το κρέας σε δύο μερίδες: τα εδώδιμα μέρη κάλυψε με το άθλιο στομάχι, τα κόκαλα τύλιξε με λαμπερό λίπος. Ο Δίας διάλεξε το λίπος και, οργισμένος, αρνήθηκε τη φωτιά στους ανθρώπους. Ο Προμηθέας την έκλεψε μέσα σε κοίλο νάρθηκα από την εστία του Ολύμπου.

Σε αντίποινα, ο Δίας διέταξε τον Ήφαιστο να πλάσει από πηλό την πρώτη γυναίκα, την Πανδώρα, στολισμένη από την Αθηνά και την Αφροδίτη, και τον Ερμή να της δώσει δόλια φύση. Οι θεοί την έστειλαν στον Επιμηθέα ως δώρο, και το πιθάρι της διέδωσε τον κόπο, την αρρώστια και τον θάνατο στους ανθρώπους.

Οι πηγές, από τον Απολλόδωρο ως τον Οβίδιο, παραδίδουν ότι ο Προμηθέας έπλασε τον άνθρωπο από νερό και πηλό. Ο Παυσανίας δείχνει στο Πανοπέα της Φωκίδας τους πηλούς που μύριζαν ανθρώπινη σάρκα και που θεωρούνταν υπολείμματα της δημιουργίας. Η παράδοση τον θέλει να ανορθώνει τα πλάσματά του, ώστε να κοιτούν προς τον ουρανό.

Στον Προμηθέα Δεσμώτη, ο Τιτάνας απαριθμεί τις δωρεές του: τους αριθμούς και τα γράμματα, την αστρονομία, την ιατρική, τη μαντική, την κτηνοτροφία, τη ναυσιπλοΐα, την εξόρυξη μετάλλων. Οι άνθρωποι, πριν από αυτόν, ζούσαν σαν όνειρα στη σκιά, χωρίς λογική· ο Προμηθέας τούς έδωσε νου και τέχνη, γεγονός που ο Αισχύλος παρουσιάζει ως αιτία της δυσμένειας του Δία.

Ο Δίας διέταξε την Κράτος, τη Βία και τον Ήφαιστο να αλυσοδέσουν τον Προμηθέα στα βράχια του Καυκάσου. Ένας αετός, τέκνο του Τυφώνα και της Έχιδνας, τον κατασπάραζε κάθε μέρα, και το συκώτι του ξαναγεννιόταν κάθε νύχτα. Στον Αισχύλο, ο Προμηθέας αρνείται να αποκαλύψει το μυστικό που μόνο αυτός γνωρίζει: ότι ο γάμος του Δία με τη Θέτιδα θα γεννήσει γιο ισχυρότερο από τον πατέρα του.

Η ποινή έληξε, σύμφωνα με τον Ησίοδο και τον Απολλόδωρο, όταν ο Ηρακλής σκότωσε τον αετό με βέλος και ελευθέρωσε τον Τιτάνα, με τη συγκατάθεση του Δία που ήθελε να αυξήσει τη δόξα του γιου του. Ο Χείρων δέχτηκε να πεθάνει στη θέση του Προμηθέα, ο οποίος φορούσε έκτοτε δαχτυλίδι από σίδερο και λίθο του Καυκάσου, ως ανάμνηση της δέσμευσής του.