Θέμιδα

Η Θέμις, κόρη της Γαίας και του Ουρανού, είναι η προσωποποίηση του «θεμιτού», δηλαδή αυτού που έχει θεσπισθεί από τη θεϊκή βούληση και ρυθμίζει τα ανθρώπινα και θεϊκά πράγματα. Στον Όμηρο η λέξη «θέμις» δηλώνει το έθιμο και το δίκαιο που κρατά ενωμένες τις συναθροίσεις των ανθρώπων και τους δείπνους των θεών, ενώ η ίδια η θεά διευθύνει τις συνελεύσεις στον Όλυμπο.

Ο Ησίοδος την τοποθετεί μεταξύ των Τιτανίδων και τονίζει ότι ο Δίας την παντρεύτηκε ως δεύτερη σύζυγό του, μετά τη Μήτιδα. Στη διαδοχή αυτή της Θεογονίας προηγείται η συνετή βουλή (Μήτις) και ακολουθεί ο θεσμός (Θέμις), πάνω στον οποίο εδραιώνεται η βασιλεία του Δία.

Από τη σύνδεσή της με τον Δία η Θέμις γέννησε τις Ώρες, Ευνομία, Δίκη και Ειρήνη, που φροντίζουν τα έργα των θνητών, καθώς και τις Μοίρες, Κλωθώ, Λάχεση και Άτροπο, στις οποίες ο Δίας απένειμε τη μεγαλύτερη τιμή. Η δίπλωση αυτή του χρόνου και της μοίρας γύρω από τη μητέρα τους δείχνει ότι δίκαιο και πεπρωμένο είναι έννοιες αλληλένδετες.

Η Ευνομία, η Δίκη και η Ειρήνη αποτελούν το πρότυπο της ευνομούμενης πόλης, όπως την οραματίστηκε ο Σόλων στην ελεγεία του. Οι Μοίρες, αντίθετα, ρυθμίζουν την ατομική ζωή. Η Θέμις είναι έτσι η κοινή αρχή της κοινωνικής και της προσωπικής τάξης.

Ο Αισχύλος στις Ευμενίδες αφηγείται ότι το μαντείο των Δελφών ανήκε διαδοχικά στη Γαία, στη Θέμιδα, στη Φοίβη και τελικά στον Φοίβο Απόλλωνα, ο οποίος το έλαβε ως δώρο. Η ίδια η Θέμις αναφέρεται ως η μάντις που ενέπνευσε τα πρώτα χρησμοδοτικά λόγια, και ο Παυσανίας επιβεβαιώνει ότι οι Δελφοί διατηρούσαν χώρο λατρείας της.

Οι χρησμοί της δεν περιορίζονται στον ιερό τόπο. Στον Προμηθέα Δεσμώτη ο Τιτάνας αποκαλύπτει ότι η μητέρα του Θέμις-Γαία του είχε προφητεύσει ποιος θα νικήσει στον πόλεμο, ενώ η Ιλιάδα την παρουσιάζει να συγκαλεί τους θεούς όταν ο Δίας το επιθυμεί. Η μαντική γνώση της αποτελεί το θεμέλιο της πολιτικής νομιμότητας του Ολύμπου.

Στη Ραμνούντα της Αττικής η Θέμις λατρευόταν στον ίδιο ναό με τη Νέμεση, ενώ βωμούς είχε επίσης στην Αθήνα, στην Ολυμπία και στη Θήβα, όπου ο Παυσανίας αναφέρει ναό της με άγαλμα από πεντελικό μάρμαρο. Το περίφημο άγαλμα της Θέμιδος του Χαιρεστράτου από τη Ραμνούντα (3ος αι. π.Χ.) αποτελεί σήμερα έκθεμα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου.

Η μεταγενέστερη εικονογραφία με τη ζυγαριά και το ξίφος προέρχεται κυρίως από τη ρωμαϊκή Iustitia, ενώ στην ελληνική αρχαιότητα η Θέμις εικονιζόταν ως σεμνή γυναικεία μορφή πάνω στον δελφικό τρίποδα με φιάλη μαντείας ή κέρας Αμαλθείας. Στο όνομά της βασίζεται και ο όρος «θεσμός».