Μακαρία

Στο λεξικό της Σούδας διασώζεται η μοναδική αλλά πολύτιμη μαρτυρία: «Μακαρία: θυγάτηρ Ἅιδου». Ως κόρη του άνακτα του Κάτω Κόσμου, η Μακαρία δεν εκπροσωπεί τη φρίκη ή τον βίαιο σπαραγμό της απώλειας, αλλά την είσοδο σε μια κατάσταση απόλυτης ψυχικής ανάπαυλας και μακαριότητας. Είναι η θεότητα που υποδέχεται τις ψυχές που ολοκλήρωσαν τον βίο τους με τιμή, αρετή και δικαιοσύνη.

Από το όνομά της προήλθε η περίφημη αρχαία παροιμιώδης φράση «βάλλ᾽ ἐς μακαρίαν», η οποία χρησιμοποιούνταν είτε ευφημιστικά για να αποτρέψει το κακό είτε για να περιγράψει εκείνους που αναπαύθηκαν εν ειρήνη («ἐπὶ τῶν εὐδαιμόνως τελευτησάντων»). Η παρουσία της αποδεικνύει ότι για τους αρχαίους Έλληνες ο Κάτω Κόσμος διέθετε και μια φωτεινή, παρηγορητική διάσταση.

Στη μυθολογική γεωγραφία, η επικράτεια της Μακαρίας συνδέεται άρρηκτα με τα Ηλύσια Πεδία και τις Μακάρων Νήσους, τις ηλιόλουστες πεδιάδες που βρίσκονται στα δυτικά όρια του Ωκεανού. Εκεί, υπό τη σοφή ηγεμονία του Κρόνου και του Ραδάμανθυ, οι εκλεκτές ψυχές απολαμβάνουν αιώνια άνοιξη, απαλλαγμένες από το κρύο, τη βροχή, τις ασθένειες και τον μόχθο.

Στα ανθισμένα λιβάδια με τους λευκούς ασφόδελους, οι ήρωες, οι σοφοί και οι ευσεβείς θνητοί συνομιλούν, ασκούνται στην ποίηση και απολαμβάνουν τη θεϊκή κοινωνία. Η Μακαρία περιφέρεται ανάμεσά τους στεφανωμένη με λευκά άνθη, προσφέροντας το νέκταρ της αθανασίας και επισφραγίζοντας την οριστική νίκη της αρετής επί της λήθης.

Στην αρχαιοελληνική γραμματεία απαντάται και μια δεύτερη εξέχουσα μορφή με το ίδιο όνομα: η Μακαρία, θυγατέρα του Ηρακλή και της Δηιάνειρας, ηρωίδα της τραγωδίας «Ηρακλείδαι» του Ευριπίδη. Όταν ο βασιλιάς των Μυκηνών Ευρυσθέας καταδίωξε τα ορφανά τέκνα του Ηρακλή στην Αθήνα, ο χρησμός απαίτησε τη θυσία μιας ευγενούς παρθένου στην Περσεφόνη για να σωθεί η πόλη.

Η νεαρή Μακαρία προσφέρθηκε με τη θέλησή της να θυσιαστεί, χωρίς να δεχθεί να γίνει κλήρωση ανάμεσα στις αδελφές της. Προς τιμήν της θυσίας της, η πηγή στον Μαραθώνα ονομάστηκε «Μακαρία κρήνη», και στα αρχαία σχόλια η ηρωίδα συνδέθηκε με τη χθόνια κόρη του Άδη.

Στη φιλοσοφική σκέψη των Πλατωνικών και των Στωικών, η μορφή της Μακαρίας απέκτησε βαθύτερο μεταφυσικό νόημα. Στα πλατωνικά και ορφικά κείμενα, ο ειρηνικός θάνατος αντιμετωπιζόταν ως λύτρωση της ψυχής από τα δεσμά του σώματος και μετάβασή της στη μακαριότητα.

Η έννοια της «μακαριότητας» έγινε συνώνυμη της γαλήνιας συνείδησης που επιτρέπει στον άνθρωπο να αποχαιρετήσει τον κόσμο χωρίς φόβο, έχοντας ζήσει σύμφωνα με τους νόμους της φύσης και της αρετής. Έτσι, η Μακαρία παρέμεινε στον αρχαίο κόσμο το σύμβολο της ευθανασίας: του καλού, γαλήνιου και ευλογημένου τέλους που επιστέφει μια δίκαιη ζωή.