Ζαγρεύς

Στα ορφικά αποσπάσματα και στα Διονυσιακά του Νόννου, η γέννηση του Ζαγρέα περιβάλλεται από βαθύ μυστήριο. Η βασίλισσα Περσεφόνη ενώθηκε στα σκοτεινά δώματα του Κάτω Κόσμου με τον σύζυγό της Άδη (ή με τον Δία με τη μορφή κεράστη όφεως) και έφερε στον κόσμο ένα θαυμαστό βρέφος με μικρά κέρατα στο κεφάλι. Ο πατέρας του τον αγάπησε τόσο βαθιά ώστε τον τοποθέτησε πάνω στον ουράνιο θρόνο, του εμπιστεύτηκε τους κεραυνούς και ανακοίνωσε στους θεούς ότι εκείνος θα ήταν ο μελλοντικός διάδοχος της παγκόσμιας βασιλείας.

Η ανάδειξη του Ζαγρέα προκάλεσε την άγρια οργή της Ήρας, η οποία θεώρησε την ύπαρξη του παιδιού προσβολή προς την ίδια και τα δικά της τέκνα. Για να τον εξοντώσει, η Ήρα έπεισε τους Τιτάνες να μπουν κρυφά στο άντρο όπου φυλασσόταν το θείο βρέφος.

Οι Τιτάνες, έχοντας ασβεστώσει τα πρόσωπά τους με γύψο για να μην αναγνωριστούν, πλησίασαν τον μικρό θεό κρατώντας παιδικά παιχνίδια: αστραγάλους, μια χρυσή σβούρα (κώνο), κουδουνίστρες και έναν λαμπερό καθρέφτη. Την ώρα που ο μικρός Ζαγρεύς κοιτούσε το είδωλό του στον καθρέφτη, οι Τιτάνες του όρμησαν με μαχαίρια.

Στην απέλπιδα προσπάθειά του να σωθεί, ο Ζαγρεύς άρχισε να αλλάζει αστραπιαία μορφές χάρη στη θεϊκή του φύση: μεταμορφώθηκε διαδοχικά σε νεαρό Δία, σε ηλικιωμένο Κρόνο, σε λιοντάρι, σε άγριο άλογο, σε κερασφόρο φίδι και τελικά σε πελώριο ταύρο. Όταν όμως πήρε τη μορφή του ταύρου, οι Τιτάνες τον κύκλωσαν, τον ακινητοποίησαν και τον κατακρεούργησαν.

Οι Τιτάνες διαμέλισαν το σώμα του ταύρου σε επτά κομμάτια, τα έβρασαν σε έναν τρίποδα, τα έψησαν στη φωτιά και καταβρόχθισαν τις σάρκες του, σε μια αρχέγονη πράξη θεοφαγίας. Ωστόσο, η θεά Αθηνά επενέβη την τελευταία κρίσιμη στιγμή: άρπαξε την παλλόμενη, ζωντανή καρδιά του Ζαγρέα προτού καταστραφεί, την έκλεισε μέσα σε ένα ασημένιο κιβώτιο και την παρέδωσε στον Δία.

Ο Δίας, γεμάτος πόνο και οργή, κατάπιε τη ζωντανή καρδιά του παιδιού του. Αργότερα, από την ένωση του Δία με τη θνητή Σεμέλη (η οποία ήπιε την τριμμένη καρδιά σε φίλτρο, κατά μία εκδοχή), ο θεός γεννήθηκε εκ νέου ως ο «δισσογενής» Διόνυσος.

Η κορύφωση του μύθου του Ζαγρέα αποτελεί τον πυρήνα της ορφικής ανθρωπολογίας. Μόλις ο Δίας έμαθε τον φόνο του γιου του, κατακεραύνωσε τους Τιτάνες και τους έκαψε σε αιθάλη. Από τη στάχτη αυτή, που περιείχε τόσο το σώμα των Τιτάνων όσο και τις καταβροχθισμένες σάρκες του Ζαγρέα, πλάστηκε το ανθρώπινο γένος.

Έτσι, κατά τους ορφικούς μύστες, κάθε άνθρωπος φέρει μέσα του μια διπλή κληρονομιά: ένα γήινο, αμαρτωλό και βίαιο τιτανικό σώμα, αλλά και μια θεϊκή, φωτεινή και αιώνια ψυχή που προέρχεται από τον διαμελισθέντα Ζαγρέα. Μέσα από την κάθαρση, τη χορτοφαγία και τις ιερές τελετές, ο άνθρωπος καλείται να εξαγνίσει το τιτανικό του στοιχείο και να επιστρέψει στην αρχέγονη θεϊκή μακαριότητα.