Θάνατος

Στη Θεογονία του Ησιόδου, ο Θάνατος γεννήθηκε από τη Νύχτα μαζί με τον δίδυμο αδελφό του, τον Ύπνο. Ζει σε σκοτεινά δώματα στον Κάτω Κόσμο, όπου δεν φτάνουν ποτέ οι ζωογόνες αχτίνες του Ήλιου, διατηρώντας μια καρδιά από σίδερο και χάλκινα σπλάχνα που δεν γνωρίζουν οίκτο.

Στην αρχαία ελληνική τέχνη και σκέψη, ο Θάνατος δεν απεικονιζόταν ποτέ ως φρικαλέος σκελετός με δρεπάνι, αλλά ως ένας πανέμορφος, μελαγχολικός νέος με μαύρα φτερά, κρατώντας μια ανεστραμμένη σβησμένη δάδα ή στεφάνι από άνθη παπαρούνας. Ενσάρκωνε τον ήπιο, φυσιολογικό θάνατο που έρχεται στον ύπνο ή στα βαθιά γεράματα, αποτελώντας τον μεγαλύτερο θεραπευτή και λυτρωτή από τα βάσανα της επίγειας ζωής («παιὰν δὲ γενοῦ τῶν ἀνηκέστων κακῶν»).

Ο πιο διάσημος μύθος στον οποίο πρωταγωνιστεί ο Θάνατος είναι η σύγκρουσή του με τον πολυμήχανο βασιλιά της Κορίνθου Σίσυφο. Όταν ο Σίσυφος πρόδωσε στον ποτάμιο θεό Ασωπό ότι ο Ζευς είχε απαγάγει την κόρη του Αίγινα, ο ανώτατος θεός εξοργίστηκε και έστειλε τον Θάνατο να τον σύρει αλυσοδεμένο στα τάρταρα.

Ο πανέξυπνος Σίσυφος όμως υποδέχτηκε τον θεό με δόλια φιλοξενία και, προσποιούμενος ότι δεν καταλάβαινε πώς λειτουργούν οι χειροπέδες, ζήτησε από τον Θάνατο να του δείξει τη χρήση τους. Μόλις ο θεός τις φόρεσε στα χέρια του, ο Σίσυφος τις κλείδωσε ερμητικά και τον φυλάκισε στο υπόγειο του παλατιού του. Για όσο διάστημα ο Θάνατος παρέμενε δέσμιος, κανένας άνθρωπος δεν πέθαινε στη γη, οι βαριά τραυματισμένοι υπέφεραν χωρίς τέλος και οι θυσίες προς τους θεούς σταμάτησαν, αναγκάζοντας τον Άρη να επέμβει, να τον ελευθερώσει και να παραδώσει τον Σίσυφο στον Άδη.

Στην τραγωδία «Άλκηστις» του Ευριπίδη, ο Θάνατος καταφθάνει πάνοπλος και μελανείμων στο παλάτι των Φερών για να παραλάβει τη βασίλισσα Άλκηστη, η οποία είχε δεχτεί να πεθάνει οικειοθελώς στη θέση του συζύγου της Αδμήτου. Ο θεός αποκόπτει ιεροτελεστικά με το ξίφος του τα μαλλιά της κόρης και την οδηγεί στον τάφο, απορρίπτοντας με περιφρόνηση τις εκκλήσεις του Απόλλωνα για έλεος.

Ωστόσο, ο Ηρακλής, φιλοξενούμενος του πενθούντος Αδμήτου, αποφάσισε να αναμετρηθεί με το ίδιο το αναπόφευκτο: ενέδρευσε δίπλα στο μνήμα της Άλκηστης και, όταν ο Θάνατος πλησίασε για να πιει το αίμα των νεκρικών προσφορών, ο ήρωας τον άρπαξε με τα σιδερένια του μπράτσα. Σε μια μυθική πάλη σώμα με σώμα, ο Ηρακλής έσφιξε τα πλευρά του Θανάτου τόσο δυνατά ώστε ο θεός, παραλύοντας από τον αφόρητο πόνο, αναγκάστηκε να παραδώσει πίσω τη ζωντανή Άλκηστη στον σύζυγό της.

Η πιο συγκινητική και ποιητική εμφάνιση του Θανάτου στην παγκόσμια λογοτεχνία καταγράφεται στη ραψωδία Π της Ιλιάδας. Όταν ο αγαπημένος γιος του Δία, ο ηρωικός βασιλιάς της Λυκίας Σαρπηδόνας, έπεσε νεκρός στο πεδίο της μάχης από το δόρυ του Πατρόκλου, ο ουράνιος πατέρας του θέλησε να του χαρίσει έναν ένδοξο και αμόλυντο ενταφιασμό.

Με εντολή του Δία, ο Απόλλων καθάρισε το σώμα του ήρωα από τη σκόνη και το αίμα στα νερά του ποταμού Σκαμάνδρου, το άλειψε με αμβροσία και το παρέδωσε στους δίδυμους φτερωτούς αγγελιοφόρους, τον Ύπνο και τον Θάνατο («πεμφῆ δὲ ταχέεσσι πομποῖσιν / Ὕπνῳ καὶ Θανάτῳ διδυμάοσιν»). Οι δύο αδελφοί πέταξαν απαλά πάνω από το Αιγαίο και απέθεσαν το σώμα στον πλούσιο δήμο της Λυκίας, όπου οι συμπατριώτες του το έθαψαν με βασιλικές τιμές και τύμβο.