Ύπνος

Στις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου, το παλάτι του Ύπνου περιγράφεται ως ένα βαθύ, απόκρημνο σπήλαιο στη γη των Κιμμερίων, όπου δεν εισχωρεί ποτέ το φως της αυγής ή του μεσημεριού. Εκεί επικρατεί αιώνια, απόλυτη σιωπή: δεν ακούγεται λάλημα πετεινού, γαύγισμα σκύλου ούτε θρόισμα φύλλων στον άνεμο. Μοναδικός ήχος είναι το απαλό μουρμουρητό του ποταμού της Λήθης, που κυλά πάνω από λεία βότσαλα νανουρίζοντας τις αισθήσεις.

Μπροστά στην είσοδο του σπηλαίου ανθίζουν πυκνές παπαρούνες και αναρίθμητα υπνωτικά βότανα, από τα οποία η Νύχτα συλλέγει χυμούς για να ράνει τη γη. Στο βάθος, πάνω σε ένα μεγαλοπρεπές κρεβάτι από έβενο στολισμένο με μαύρα φτερά, αναπαύεται ο θεός Ύπνος, περιστοιχισμένος από τις χιλιάδες μορφές των Ονείρων (Ονείρων γένος), των οποίων ηγούνται οι τρεις γιοι του: ο Μορφέας (που παίρνει ανθρώπινες μορφές), ο Ίκελος ή Φοβήτωρ (που μιμείται άγρια θηρία) και ο Φάντασος (που μεταμορφώνεται σε άψυχα αντικείμενα).

Στη ραψωδία Ξ της Ιλιάδας («Διὸς Ἀπάτη»), η θεά Ήρα καταστρώνει σχέδιο να παραπλανήσει τον Δία ώστε να βοηθήσουν οι Έλληνες στη μάχη της Τροίας. Κατεβαίνει στη Λήμνο και ικετεύει τον Ύπνο να κλείσει τα λαμπερά μάτια του ανώτατου άνακτα μόλις εκείνος πλαγιάσει μαζί της στην κορυφή Γάργαρο της Ίδης. Ο Ύπνος αρχικά τρέμει στην ιδέα, θυμίζοντας στην Ήρα ότι σε μια παλαιότερη απόπειρα ο εξοργισμένος Δίας κόντεψε να τον καταποντίσει στη θάλασσα, και σώθηκε μόνο επειδή κατέφυγε στην αγκαλιά της μητέρας του Νύχτας, την οποία ο Δίας σεβάστηκε απόλυτα.

Η Ήρα όμως του προσφέρει το μεγαλύτερο αντάλλαγμα: όρκο στα ιερά νερά της Στυγός ότι θα του δώσει για παντοτινή σύζυγο την πιο ποθητή από τις νεότερες Χάριτες, την πανέμορφη Πασιθέα. Γεμάτος χαρά, ο Ύπνος μεταμορφώνεται σε νυχτοπούλι (χαλκίδα ή κύμινδι) στα κλαδιά ενός πανύψηλου πεύκου και, την κατάλληλη στιγμή, χύνει τον γλυκό λήθαργο στα μάτια του παντοδύναμου βασιλιά, δίνοντας στον Ποσειδώνα την ευκαιρία να ανατρέψει τη μάχη υπέρ των Αχαιών.

Στο πλευρό του δίδυμου αδελφού του Θανάτου, ο Ύπνος εκτελεί μια από τις πιο ιερές αποστολές της Ιλιάδας. Όταν ο Σαρπηδόνας σκοτώνεται από τον Πάτροκλο, ο Απόλλων κατεβαίνει από τον Όλυμπο για να σώσει το σώμα του βασιλιά από τη λεηλασία των εχθρών και το παραδίδει στα χέρια των δύο θεϊκών αδελφών.

Ο Ύπνος και ο Θάνατος, ως «κραιπνοὶ πομποὶ» (γρήγοροι συνοδοί), σηκώνουν το σώμα του Σαρπηδόνα από το πεδίο της μάχης και το αποθέτουν στην πατρίδα του τη Λυκία. Η σκηνή αυτή, σύμβολο της θεϊκής φροντίδας για τους αδικοχαμένους πολεμιστές, αποτέλεσε ένα από τα πιο δημοφιλή θέματα της αρχαιοελληνικής αγγειογραφίας, με κορυφαίο παράδειγμα τον περίφημο κρατήρα του Ευφρονίου.

Στον συγκινητικό μύθο της Αλκυόνης και του Κήυκα, η πιστή βασίλισσα προσευχόταν αδιάκοπα στην Ήρα για την επιστροφή του συζύγου της από τη θάλασσα, αγνοώντας ότι εκείνος είχε ήδη πνιγεί σε φοβερή τρικυμία. Η Ήρα, μη αντέχοντας άλλο τις ικεσίες για έναν νεκρό, έστειλε την Ίριδα στο παλάτι του Ύπνου με την εντολή να στείλει ένα αποκαλυπτικό όνειρο στην Αλκυόνη.

Ο Ύπνος ξύπνησε με δυσκολία από τον βαρύ του λήθαργο και ανέθεσε την αποστολή στον πρωτότοκο γιο του, τον Μορφέα, τον ασυναγώνιστο μίμο της ανθρώπινης φωνής, της βάδισης και των χαρακτηριστικών. Ο Μορφέας πέταξε αθόρυβα στην Τραχίνα, πήρε τη χλομή, στάζουσα μορφή του πνιγμένου Κήυκα και στάθηκε πάνω από το κρεβάτι της Αλκυόνης, αποκαλύπτοντάς της με απαλά λόγια την αλήθεια και οδηγώντας αργότερα στη μεταμόρφωση του ζευγαριού στα θαλασσοπούλια αλκυόνες.